Wat zijn PIWI’s? Zijn dat druiven? Hybriden misschien of niet? Maken ze daar wijnen van? En zijn die wel lekker? Veel vragen maar ook veel controverse als je het woord PIWI lanceert in wijnmiddens. De evolutie staat niet stil. Ook niet voor PIWI’s. Tijd om daar eens bij stil te staan. PIWI of geen PIWI, dat is de vraag. Of toch niet?
Op zoek …
Vijf keer is PIWI genoemd in de inleiding. Waar staat dat dan voor? Welnu, PIWI staat voor Pilzwiderstandsfähig. Dat is Duits voor schimmelbestendig. “Aha, hybriden”, hoor ik u denken. Neen, dat klopt niet helemaal. Elke PIWI is misschien een hybride maar niet elke hybride is een PIWI. Wijnproducenten die deze druiven gebruiken, vermijden het woord hybride. Het verwijst naar de beginjaren en naar minder goede wijnen. Vandaag is het anders en beter. Dat heeft zo zijn redenen. Nu bent u wellicht benieuwd waarom.
In koude en vochtige klimaten is het als wijnboer vechten tegen ongewenste schimmels. De zoektocht naar druiven die hier beter bestand tegen zijn, duurt al meer dan 150 jaar. Na de druifluisziekte had men Vitis Vinifera druiven geënt op Amerikaanse onderstokken. Dat bracht specialisten op het idee om die druivensoorten ook eens te kruisen. Het leverde proefondervindelijk enkele goede resultaten op vlak van schimmelresistentie maar de druiven gaven wijnen met een slechte smaak en ongewenste geuren. Toch zocht men verder.
Die zoektocht duurde tot in de jaren 1950-1980. Toen nam de chemie het stokje over. Chemische bestrijdingsmiddelen, fungiciden, waren de oplossing. Er werd naar hartenlust in de wijngaard gespoten. Leveranciers verdienden goed geld. De hybriden, zoals men die eerste kruisingen noemde, raakten vergeten maar werden ook wettelijk beperkt. Idealisten zochten verder. Misschien tegen beter weten in. Wijnen van hybride druiven hadden vaak onevenwichtige zuren en niet zelden een ongewenst muskusaroma. Vanaf begin de jaren 2000 veranderde echter alles.
De moderne versie van het kruisen van druivensoorten kwam er met de doorbraak van genetica en DNA-analyse. Vanaf dan kon men op zoek naar resistente genen in kruisingen en ongewenste smaakeffecten neutraliseren. De bij wet verboden hybriden werden stilaan vervangen door veel betere exemplaren. Ecologische en economische overwegingen stuwen vandaag de vraag naar goede kruisingen keihard voort. Nu noemt men ze PIWI’s, Pilzwiderstandsfähige Rebsorten in het Duits. Het is in Duitsland, maar ook in andere Noord-Europese landen, dat de ontwikkeling het snelst gaat. En de wijnkwaliteit is niet meer te vergelijken met wat die 20 jaar geleden was.
In 5 stappen
PIWI-druiven zien het levenslicht in 5 stappen. Eerst gaat men voor de gekozen Vitis Vinifera druif een bron van natuurlijke resistentie zoeken. Die vindt men vaak in de Amerikaanse Vitis Rupestris, Vitis Riparia, Vitis Berlandieri of Muscadinia Rotundifolia. Ook de Aziatische Vitis Amurensis komt in aanmerking. Vervolgens gaat men de moederplant en de vaderplant gecontroleerd kruisen. De meeldraden van de moederplant worden verwijderd voordat die zichzelf bestuift. Tegelijk verzamelt men de pollen van de vaderplant die op bruikbaarheid gecheckt worden. Op het juiste moment brengt men die pollen op de stamper van de moederplant aan. Dan is het wachten.
Na elke succesvolle bevruchting ontstaan bessen met zaadjes. Slechts enkele uitstekende exemplaren worden behouden. Daar waar vroeger deze zaadjes tot planten groeiden en vervolgens de druivenkwaliteit werd beoordeeld, gaat DNA-analyse meteen het antwoord bieden. Meer specifiek zoekt men met DNA-analyse naar de gewenste resistentieloci. Dat zijn specifieke plaatsen op een chromosoom, een lange DNA-draad, waar een gen of DNA-fragment zich bevindt dat die resistentie tegen een schimmel in zich heeft. Het beste is een combinatie van resistentieloci zodat het eindresultaat tegen meerdere infecties bestand is.
Elke ouder, de moederplant en de vaderplant, geeft aan de zaadjes de helft van zijn chromosomen. Die nakomeling krijgt een mix van loci en als die bestendig zijn tegen ziekten dan zit het goed. Typische zoekt men naar Ren-, Rpv- of Run-loci. Gezien die lastig te vinden zijn, zoekt men eigenlijk naar ‘merkers’. Na die analyse zaait men de geselecteerde exemplaren en test men de resultaten letterlijk in het veld aan de hand van gecontroleerde infectieprogramma’s. Deze zoektocht naar de juiste genen is een belangrijk verschil met de vroegere hybriden. Doch is er nog een veel groter en allesbepalend verschil waarmee PIWI’s zich onderscheiden van hybride druivenrassen.
Voor de kwaliteit van de wijn, en om de ongewenste effecten van de vroegere hybriden te vermijden, is terugkruisen met Vitis Vinifera de allervoornaamste stap. En dit kan zelfs herhaald worden over meerdere generaties planten om het gewenste resultaat te bereiken. Dat is het grote verschil met hybriden en de reden waarom PIWI-fans dit onvergelijkbaar vinden. Dit hele proces gecombineerd met talloze veldproeven kan wel tot 30 jaar duren. Klimaatverandering, duurzaamheidsoverwegingen en kostenoverwegingen maken dit tot een niet te verwaarlozen onderdeel van de wijnbusiness.
Er zijn ook tegenstanders. Als je ooit klassieke hybriden hebt geproefd dan weet je waarom. Kruisingen met oude Amerikaanse hybride rassen geeft een geur of smaak die doet denken aan mottenballen. Ook vlakke smaken of metaalachtige gewaarwordingen worden gelinkt aan hybriden, vaak terecht als je oudere versies proeft, door opponenten. De Italiaanse specialiste Dr. Pertot zegt dat de resistentie na verloop van tijd afneemt en bovendien toont ze aan dat minder spuiten tegen meeldauw sneller zwartrot en Phomposis in de hand werkt. Beide infecties veroorzaken bruine of zwarte vlekken op bladeren en druiven. En er zijn nog meningen.
Officiële instanties in het UK zijn niet tegen PIWI’s maar waarschuwen eveneens voor een vals gevoel van veiligheid en de snellere ontwikkeling van zwartrot. Al moedigen ze tegelijk de genetische zoektocht naar meerder loci aan voor de kruising van resistente druiven. Wijnberoemdheid Angelo Gaja is niet tegen de aanplant van PIWI’s op voorwaarde dat ze geweerd worden uit wijngaarden met officiële herkomstbenamingen. Hij wil de kwaliteit en eigenheid van die appellaties bewaren en ziet de nieuwkomers als en bron van smaakvervlakking en zelfs homogenisering. Frankrijk hanteerde jarenlang een strikt verbod.
Europa
Het Institut National de l’Origine et de la qualité (INAO) vierde de teugels voor PIWI’s pas in 2021 te Bordeaux. In de generieke herkomstbenamingen Bordeaux en Bordeaux Supérieur zijn o.a. Floréal en Sauvignac toegelaten. In de Elzas experimenteert men nu met Joanitter, Souvignier Gris en Voltis. Die laatste druif mag sinds 2023 ook geplant worden in de Champagne dus over enkele jaren zit ze misschien vergist in uw bubbelglas. Voltis is ontwikkeld tussen het Institut National de Recherche pour l’Agriculture, l’alimentation et l’Environnement (INRAE) en het Duitse Julius Kühn Institut.
Wijnlanden als Spanje en Portugal doen weinig met PIWI druiven. Noord-Italië dan weer wel. Veneto heeft het grootste aandeel gevolgd door Alto-Adige en Trentino. In die laatste gebieden staat veel solaris. In andere streken staan de witte souvignier gris en bronner naast de rode regent, cabernet cortis en prior. Duitsland geldt als het referentieland voor PIWI’s in Europa. Baden, Rheinhessen en Pfalz zijn de wijngebieden met de meeste aanplant. Hier ook de bekende witte en rode PIWI’s nog aangevuld met muscaris in wit en zowel pinotin als monarch in rood. Doorheen geheel Oostenrijk zijn dezelfde schimmelresistentie druiven in opmars. Daar stopt het niet bij.
België, Nederland en Luxemburg volgen zowel de ontwikkelingen in Duitsland als in Frankrijk. Dat levert hele goede wijnexemplaren op. Al zijn ook hier sceptici die, met meer passie nog in België, keihard vasthouden aan de klassieke kwaliteitsdruiven. Dankzij steeds warmere zomers krijgen ze die ook goed en vrijwel probleemloos rijp. Zwitserland springt mee op de kar en schuift zijn rode divico-druif naar voren als PIWI-sterspeler. Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Roemenië, Bulgarije en Polen doen ook mee. En vergeet het VK niet waar in Kent en Sussex dit type druiven naast klassieke druiven voor mousserende wijnen staan.
In het glas
Plant ik PIWI’s of niet? Dat is de vraag die menig wijnboer zich stelt. Lust ik PIWI’s of niet is misschien de queeste in uw hoofd. Zijn die genetisch gemanipuleerd dan? Neen is het antwoord. Ze zijn genetisch onderzocht, gescreend en geselecteerd maar natuurlijk gekruist. Hoe beter men dat kan hoe beter de kwaliteitv zal zijn. Dat is dan ook het antwoord op de zoektocht naar smaak. De ene PIWI is de andere niet. Ook de wijnmaker kan zich die vraag stellen. Het ene sluit het andere overigens niet uit. Er zijn bij Oenotopia meerdere Belgische wijndomeinen bekend die zowel klassieke druiven als schimmelresistente kruisingen hebben aangeplant. Met beiden krijg je kwaliteit in het glas. Dus …
In het glas. Daar is het te doen! Proeven is de beste garantie om af te stappen van een oordeel en op zoek te gaan naar feiten die onze mening vorm geven. Bij Oenotopia willen we weten of we PIWI’s herkennen en wat we van PIWI’s vinden. Door blind te proeven. Van zowel klassieke wijnen als wijnen van schimmelresistente druiven. Het is een eerste aanzet, niet representatief maar wel richtinggevend. Voor sommigen nieuw en onbekend, voor anderen een ontdekking of voor een enkeling een bevestiging. PIWI or not PIWI, that’s the question. Laat ons maar proeven en weergeven welke we echt lekker vinden want dat is uiteindelijk de kern van de zaak.
We proefden 7 wijnen blind. Vier wijnen zijn 100% van PIWI druiven en de drie andere zijn vitis vinifera druiven. Geeft de analyse van de wijn in elk glas een beeld? Halen we de schimmelresistente druiven er uit? Zijn de wijnen van klassieke druiven anders of beter? Met slechts 7 wijnen kan je niets bewijzen. Maar als ervaren proevers bij Oenotopia kunnen we het toch niet laten een voorzichtige conclusie te trekken.
Weingut Lanz, Johanitter 202, D, PIWI
Groengele wijn, helder. Rijp geel fruit aroma en wat wilde geur van tropisch fruit. Veel zuren, mollige smaak. Korte afdronk. Gemakkelijke citrusgedomineerde fruitwijn. 6,5/10
Winnice Kojder, Souvignier gris, 2023, P, PIWI
Strogele wijn met geur van gele appel, nootjes, ananas uit blik. Fris en mollig van smaak. Goede balans. Mist wat verfijning maar wel smaakvol. Gemiddelde afdronk. Frisse sappige doordrinker. 7/10
Fritz Haag, Riesling trocken GG, Paulinshofberg, Mosel, 2021, D
Goudgeel van kleur. Geel fruit, petrol, perzik, vers gemaaid gras en bloemen in de neus. Veel zuren in evenwicht met fijn mollig fruit dat eindigt met een minerale toets tot in de lange afdronk. Fijne cool climate wijn. 8/10
Santerhof, Primus, Solaris, 2020, It, PIWI
Lichtgele kleur. Veel geur van rijpe peer, gele appel en honingmeloen. Sappige smaak van zacht rijp geel fruit met mooie fraîcheur. Beetje restsuiker op het einde. Gemiddelde afdronk. Zwoele verleiderswijn. 7,5/10
Winzergenossenschaft Meissen, Regent, Schliessener Langer Berg, 2023, Sachsen, D, PIWI
Diepgekleurde wijn met purperen rand. Uitbundig aroma van zwart fruit, neuzekes, aubergine, zwarte bessenyoghurt. Soepel in de mond met afgeronde tannine, fris, zacht, mollig, geconcentreerd met smaken van zwart fruit en chocolade. Gemiddelde afdronk. Romige zwarte fruitbom. 7/10
Vigna, Benjamin, cabernet dorsa, Vlaamse landwijn, 2022, B
Iets geëvolueerde kleur. We ruiken fumé, kersen, pruimen en een oude lederen zetel. Fijn zuur in evenwicht met afgeronde tannine en fijn fruit dat smaakt naar kersen en kruiden. Redelijke afdronk. Fijne allemansvriend van eigen bodem. 8/10
Château Sociando-Mallet, Haut-Médoc, 2018, F
Klassieke blend met iets meer dan de helft merlot. Donkere kleur met bruine rand. Geuren die doen denken aan peperkoek, koffie, leder, bramen, balsamico, zwarte bessen en vanille. Veel tannine maar van grote kwaliteit. Zuren in balans en heel veel finesse in de fruitsmaak. Lange afdronk. Genietwijn met bewaarpotentieel. 8,5/10
Goed nieuws
De wijnen van PIWI druiven herkennen tijdens het blindproeven was niet altijd even gemakkelijk. Er is met andere woorden geen duidelijke stijl die wijst op dit type druiven. En dat is goed nieuws. De schimmelbestendige druiven die wij proefden zijn duidelijk even goed als andere wijnen en worden, zonder te weten welke wijn je proeft, ook beoordeeld als andere wijnen. Wel kunnen we ons niet van de indruk ontdoen dat de wijnen van PIWI druiven die wij proefden iets uitbundiger van geur en iets toegankelijker van smaak zijn.
Het is natuurlijk maar een kleine steekproef, ook al was het hele proefgezelschap het redelijk eens. Dit moeten we meer doen. Meer PIWI’s proeven om beter te begrijpen wat ze betekenen voor de wijnwereld. Zeker is dat ze niet te vergelijken zijn met de eerste hybride druiven. Deze geproefde wijnen zijn heel correct, goed van structuur en boeiend van smaak. PIWI of geen PIWI is binnenkort misschien geen te stellen vraag meer. De evolutie staat niet stil. De waarheid zit in het glas. En iedereen heeft een mening. En dat is maar goed ook.